details-images
  • Drukuj

IBS, czyli...

 ... zespół jelita drażliwego - trudna do wyleczenia dokuczliwa choroba, o nieznanych przyczynach. Jak ją leczyć? Dietą.

 

 

Co to jest IBS, czyli zespół jelita drażliwego?

 

Zespół jelita drażliwego (irritable bowel syndrome - IBS) to zaburzenie czynnościowe jelit, które objawia się dyskomfortem lub bólem brzucha, zwią­zanym z wypróżnieniem lub zmianą rytmu wypróżnień.

 

Przyczyny

 

Nieznane są przyczyny zespołu jelita drażliwego. Do czynników patofizjologicznych należą: zaburze­nia czucia trzewnego i czynności jelit, zarówno motorycznej, jak i wydzielniczej, zaburzenia regulacji osi mózg-jelito (czyli wzmożona reakcja na stres) oraz więk­sza wrażliwość na bodźce trzewne niż u osób zdrowych.

 

Zespół jelita drażliwe­go występuje częściej po przebyciu biegunki infekcyjnej, zwłaszcza bakteryjnej. Przyczyną objawów mogą być takie zmiany składu mikroflory jelitowej, które wpływają na przebieg fermentacji w jelicie grubym i przyczyniają się do nad­miernej produkcji gazów jelitowych. U znacznej grupy chorych oprócz zaburzeń somatycznych stwierdzane są jednocześnie zaburzenia osobowości, niepokój, depresja, które mogą być przyczyną częstszego zgłaszania dolegliwości z prze­wodu pokarmowego.

 

 

Objawy

 

Przebieg IBS jest przewlekły i nawracający. Zależnie od dominującego obja­wu, może to być postać biegunkowa, postać, w której dominuje zaparcie, lub postać mieszana.

 

Choroba objawia się:

- bólami brzucha o charakterze stałym lub nawracającym; mogą one występować w dowolnej okolicy brzucha, ale najczęściej w podbrzuszu i lewym dole biodrowym; ból może być ostry, nękający, kurczowy, może nasilać się po posiłku, ulegać złagodzeniu po wypróżnieniu, towarzyszyć częstym i luźnym wypróżnieniom; zgłaszane przez pacjentów bóle brzucha nie budzą ich w nocy;
- biegunkami, w których stolce mają charakter wodnisty lub półpłynny, rzadko jednak dochodzi do zwiększenia ich objętości; częstsze wypróżnienia, poprzedzone silnym parciem, występują po posiłkach, stresie psychicznym i w godzinach porannych;

- zaparciami, które mogą być również objawem IBS; stolce są twarde, czasem przypominające „kozie bobki”; po oddaniu stolca wiele osób ma uczucie niepełnego wypróżnienia

 

U części chorych może występować ponadto: wzdęcie brzucha, nudności, wymioty, domieszka śluzu w kale, zgaga, bóle głowy, uczucie zmęczenia, a u kobiet - zaburzenia miesiączkowania i częstomocz.


Badanie stanu ogólnego pacjenta oraz stanu poszczególnych jego narządów nie wykazują istotnych odchyleń od stanu prawidłowego.


Rozpoznanie choroby ustala się na podstawie stwierdzenia typowych objawów i wykluczenia chorób organicznych. Konieczne jest wykluczenie występowania takich schorzeń, jak: nieswoiste choroby zapalne jelit, choroba trzewna, uchyłki okrężnicy, biegunki z powodu nadużywania środków przeczyszczających, nowotwory jelita grubego, nadczynność tarczycy, cukrzyca, niedobór laktazy, które mogłyby tłumaczyć występowanie dolegliwości.


Pomocne przy ustaleniu rozpoznania są tak zwane Kryteria rzymskie III, według których IBS można rozpoznać wtedy, gdy co najmniej 3 dni w miesiącu przez ostatnie 3 miesiące występował dyskomfort lub bóle brzucha, które miały co najmniej 2 z następujących 3 cech:

- poprawa po wypróżnieniu
- początek dolegliwości związany ze zmianą wypróżnień

- początek dolegliwości związany ze zmianą stolca

 

Leczenie obejmuje odpowiednie postępowanie dietetyczne oraz leczenie farmakologiczne, które odgrywa rolę wspomagającą. Rokowanie co do wyleczenia jest niepomyślne. U większości chorych objawy uporczywie nawracają. Choroba ma jednak łagodny przebieg i nigdy nie prowadzi do wyniszczenia.

 

Dieta w zespole jelita drażliwego


Jak wykazują badania, choroba nie jest związana z odżywianiem, mimo że pacjenci najczęściej zgłaszają pojawienie się objawów po posiłkach lub po spożyciu określonego produktu lub grupy produktów.

 

Nietolerancja pokarmowa

 

Nietolerancje pokarmowe są rozpatrywane jako jeden z czynników rozwoju zespołu jelita drażliwego, a przynajmniej jako czynnik wywołujący objawy choroby. Identyfikacja nietolerancji pokarmowej u pacjentów powinna stanowić część składową postępowania dietetycznego. Niektóre pokarmy wydają się być częstszą przyczyną dolegliwości chorobowych u osób z IBS.

 

 

Najczęściej źle tolerowane są:

produkty mleczne
kawa

produkty z pszenicy

jaja

kukurydza

pomidory

cebula

owoce cytrusowe

drożdże

kapusta

nasiona warzyw strączkowych

ostre przyprawy

produkty smażone w głębokim tłuszczu

pizza

 

Nietolerancja laktozy

 

Nietolerancja laktozy może odgrywać pewną rolę w wywoływaniu dolegliwości u osób z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego. Badania wskazują, że występowanie nietolerancji laktozy u osób z IBS nie wydaje się być częstsze niż w populacji osób zdrowych, jednak osoby te częściej zgłaszają się do lekarza z takimi dolegliwościami. U osób z objawami IBS laktoza może nasilać dolegliwości chorobowe, ponieważ mogą one reagować silniej na podobną ilość wytworzonych gazów w jelitach.

 

Kawa

 

Kawa zawiera 1-2% kofeiny, oprócz innych substancji czynnych, i może spowodować wystąpienie biegunki niezależnie od podanej dawki. Jedna filiżanka kawy może stymulować motorykę jelit u znacznego odsetka zdrowych osób, a tę właściwość wykazuje zarówno kawa zawierająca kofeinę, jak i bezkofeinowa. Zwiększa ona również wydzielanie soków żołądkowych i jelitowych.

 


 

Alkohol

 

Alkohol może wywoływać biegunkę, u osób go nadużywających, poprzez potencjalny mechanizm drażnienia zakończeń nerwowych, powodując skrócenie czasu przebywania treści pokarmowej w jelitach. U osób chronicznie nadużywających napojów alkoholowych motoryka jelit może być albo przyspieszona, albo spowolniona. U osób zdrowych alkohol w nieznacznym stopniu pobudza poposiłkową aktywność skurczową jelit.

 

Substancje słodzące

 

Substancje słodzące dodawane są coraz powszechniej do żywności w celu zmniejszenie ilości cukru w produkcie. Najczęściej są dodawane do napojów i wyrobów cukierniczych. Substancjami wykorzystywanymi w tym celu, a mogącymi wywoływać objawy nietolerancji pokarmowej i nasilać objawy IBS, są fruktoza i polialkohole.

 

Polialkohole (sorbitol, ksylitol i mannitol) mogą oddziaływać niekorzystnie na przewód pokarmowy poprzez wywoływanie biegunki osmotycznej, gdy są spożywane w nadmiernych ilościach.

 

 

Ksylitol ma zastosowanie jako składnik słodzący w produkcji gum do żucia. Jest on wolniej i gorzej wchłaniany niż glukoza i przyspiesza perystaltykę jelit. U osób zdrowych biegunka może wystąpić po spożyciu roztworu zwierającego więcej niż 30 g ksylitolu.

 

Sorbitol jest mniej słodki niż cukier. Jest on obecny naturalnie w wielu owocach (brzoskwiniach, gruszkach, jabłkach, suszonych śliwkach).  Sok jabłkowy, czekolada, gumy do żucia bez cukru i cukierki mogą zawierać znaczne ilości tej substancji. Osoby zdrowe po spożyciu 10-50 gramów sorbitolu mogą mieć takie objawy, jak: biegunka osmotyczna, ból brzucha, wzdęcie.

 

Fruktoza jest naturalnym cukrem prostym, słodszym od cukru, występującym w miodzie, owocach (wiśnie, gruszki, banany, jabłka). Sok jabłkowy i niektóre napoje również zawierają znaczące jej ilości. Spożycie 50-70 g fruktozy może spowodować wystąpienie skurczów jelit i biegunki u osób zdrowych, u których cukier ten szybko przedostał się z żołądka do jelit, w jelicie cienkim był w niewielkim stopniu wchłonięty i został rozłożony przez bakterie jelita grubego. Osoby z objawami IBS mogą być bardziej wrażliwe na działania uboczne występujące po spożyciu tego cukru.

 

Zaburzenia trawienia sobitolu i fruktozy są zjawiskiem dość powszechnym. Problem ten może nawet dotyczyć co drugiej osoby.

 

Produkty sprzyjające powstawaniu gazów jelitowych

 

Niewielkie ilości gazów powodują:

mięso
drób
ryby
warzywa (szparagi, sałata)
owoce (jagody, winogrona)
produkty zbożowe (ryż, płatki kukurydziane, prażona kukurydza)

 

Średnia ilość gazu wytwarzana jest po spożyciu:

ziemniaków
owoców cytrusowych
jabłek
bakłażanów
ciast i chleba

 

Najbardziej wzdymające są:

fasola
groch
brukselka
cebula
seler
marchew
rodzynki
banany
suszone śliwki
morele

 

Nadmierna konsumpcja

 

Kolejnym czynnikiem mogącym wpływać na występowanie dolegliwości związanych z zespołem jelita drażliwego mogą być złe nawyki żywieniowe. Spożywanie dużych ilości pożywienia wysokokalorycznego w krótkim czasie prowadzi do znacznego zwiększenia objętości treści pokarmowej w jelitach. Duża ilość składników odżywczych może prowadzić do zaburzeń w trawieniu i wchłanianiu w jelicie cienkim oraz do przechodzenia ich nadmiaru do jelita grubego, co z kolei prowadzi do nadmiernej fermentacji w okrężnicy i późniejszej nadmiernej produkcji gazów, pojawienia się bólu i wzdęć. Ponadto działanie osmotyczne niestrawionych składników pokarmowych (zwłaszcza węglowodanów), drażniące działanie produktów fermentacji (kwasów tłuszczowych, amin biogennych) może przyczynić się do wystąpienia biegunki.

 

 

Nadmierna konsumpcja żywności wysokokalorycznej w krajach zachodnich prowadzi do coraz częstszego występowania otyłości i może być rozpatrywana jako czynnik zwiększający częstość występowania dolegliwości w IBS.

 

Rola błonnika pokarmowego w terapii zespołu jelita drażliwego

 

Dieta obfitująca w produkty bogate w błonnik, np. dodawanie otrąb do posiłków, jest najczęściej proponowaną modyfikacją dietetyczną u osób z objawami IBS. Spowodowane jest to przeświadczeniem, że „zachodnia dieta” jako uboga w błonnik pokarmowy przyczynia się do występowania objawów chorobowych i że zwiększenie spożycie błonnika oraz ograniczenie spożycia cukrów prostych może być pomocne w terapii IBS. Brak obawy przed zalecaniem zwiększenia spożycia otrąb wynika z przeświadczenia, że nawet konsumpcja bardzo dużych ilości błonnika nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, a może mieć działanie korzystne dla funkcjonowania przewodu pokarmowego i dla całego organizmu, zwłaszcza że znaczenie błonnika pokarmowego w zapobieganiu zaparciom, rozwojowi uchyłków i raka jelita grubego jest znane.


Błonnik pokarmowy nie jest jednorodnym składnikiem pożywienia. Składa się z frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej w wodzie. Różne produkty zawierają poszczególne frakcje w różnych proporcjach, co może decydować o ich wpływie na występowanie objawów chorobowych w IBS.

 

 


 


Otręby pszenne zawierają głównie frakcję nierozpuszczalną błonnika pokarmowego. Ich podawanie może pogarszać stan zdrowia u części pacjentów. Zła tolerancja pszenicy jest stosunkowo często odnotowywana u osób z objawami IBS. Może to być spowodowane złą tolerancją samej pszenicy lub zawartego w niej błonnika, lub kombinacją obu czynników. Ponadto dieta zawierająca duże ilości błonnika nierozpuszczalnego może mieć gorsze działanie w IBS niż dieta ze zwyczajową jego zawartością. W badaniach obserwowano, że poprawa kliniczna u pacjentów z objawami IBS, którym podawano nierozpuszczalny błonnik jako element terapii, nie była większa niż u pacjentów otrzymujących placebo. Zatem nie wydaje się, aby zwiększanie ilości błonnika nierozpuszczalnego w diecie osób z objawami IBS wpływało na zmniejszenie dolegliwości.

 

Jednocześnie frakcje błonnika pokarmowego rozpuszczalne w wodzie mogą przynosić poprawę stanu ogólnego pacjenta z IBS. Zwiększone spożycie błonnika nie powoduje gwałtownego wzrostu ilości zawartej w stolcu wody (wzrost w granicach 2-3%), jednak prowadzi do zatrzymania w nim większej ilości gazów, co wpływa na rozluźnienie konsystencji stolca.

 

 

Błonnik pokarmowy pozwala na zmniejszenie ciśnienia wewnątrz okrężnicy, a tym samym może zmniejszać dolegliwości bólowe wynikające ze zwiększonego napięcia ścian jelita oraz skraca czas pasażu jelitowego. Dlatego też zwiększenie konsumpcji błonnika jest często rekomendowane osobom z objawami IBS, u których głównym objawem są zaparcia. Zaleca się, aby z dietą dostarczać 20-30 g błonnika dziennie.

 

Stosowanie otrąb i zwiększanie ilości błonnika ponad zawartość w diecie podstawowej powinno być uwarunkowane korzyściami, jakie odczuwa pacjent. Dlatego też osoby, u których dominującymi objawami są biegunka i ból brzucha, powinny spożywać taką ilość błonnika pokarmowego, przy której występują najmniejsze dolegliwości. U pacjentów z biegunkową postacią IBS może dochodzić od zmniejszenia objawów chorobowych po zastosowaniu diety z małą zawartością błonnika.

 

Probiotyki

 

Uzasadnieniem do zastosowania probiotyków w terapii IBS jest ich wpływ na występowanie biegunek infekcyjnych. Możliwym mechanizmem ich działania jest polepszanie bariery jelitowej poprzez wpływanie na przepuszczalność ścian jelita, zmianę mikroflory jelitowej, jak też poprawę jelitowej bariery immunologicznej. Probiotyki mają również znaczenie w utrzymaniu prawidłowej mikroflory jelitowej u osób przyjmujących antybiotyki. Zmiana mikroflory jelitowej w czasie antybiotykoterapii może sprzyjać rozwojowi IBS po ostrym stanie zapalnym jelit.


Dotychczas wykonano niewiele badań wykazujących wpływ probiotyków na przebieg IBS, a uzyskane wyniki nie pozwalają na sformułowanie jednoznacznych wniosków. Obecnie uzasadnione wydaje się stosowanie probiotyków u osób z objawami IBS w tych samych sytuacjach, jak w populacji osób zdrowych. Zatem uzasadnione jest ich podawanie w okresie antybiotykoterapii i po niej w celu zachowania i odtworzenia prawidłowej mikroflory jelitowej.

 

Stosowanie diety w zespole jelita drażliwego

 

Przed podjęciem interwencji dietetycznej u osób z objawami IBS konieczna jest ocena dotychczasowego sposobu odżywiania. Uzyskane informacje powinny uwzględniać regularność i częstość spożywanych posiłków, rodzaje najczęściej spożywanych produktów i napojów, sposoby przygotowania potraw (dobór technik kulinarnych), ilość wypijanej kawy i napojów alkoholowych oraz występowanie objawów chorobowych związanych ze zmianami w diecie. Można do tego wykorzystać 7-dniowe bieżące notowanie, uzupełnione zapisem dolegliwości występujących w tym samym czasie. W ten sposób możliwe staje się skojarzenie występowania objawów chorobowych ze składnikami diety.

 

Osoby chore, chcąc zmniejszyć objawy IBS, mogą same stosować różne modyfikacje dietetyczne, miedzy innymi polegające na stosowaniu bardzo obfitujących w błonnik produktów lub stosować bardzo restrykcyjne ograniczenia dietetyczne. Takie postępowanie może doprowadzać u nich do znacznych niedoborów składników odżywczych w diecie i do niedożywienia.
Dopiero znając nawyki żywieniowe pacjenta, można dostosować zalecenia dietetyczne do objawów u niego występujących i zwyczajowego sposobu odżywiania. Jednocześnie bardzo trudno sprecyzować generalne zalecenia dietetyczne dla osób z objawami IBS. Jednak odpowiedni sposób odżywiania może zmniejszać dolegliwości związane z tą chorobą.

 

Początkowe postępowanie terapeutyczne może polegać na eliminacji z diety tych produktów, które są źle tolerowane. Gdy nadal nie uzyskuje się poprawy, można zastosować dietę początkowo składającą się z mięsa, ryżu i niektórych owoców, a następnie rozszerzać ją stopniowo o następne składniki. Podczas rozszerzania diety przydatne może być odnotowywanie, kiedy, jaki produkt został wprowadzony. Ułatwia to identyfikację pokarmów źle tolerowanych. Wykluczenie źle tolerowanych produktów z diety pozwala u części pacjentów uzyskać poprawę.


Skoro kawa może działać pobudzająco na przewód pokarmowy osób zdrowych, to ważne jest, aby ocenić jej ilość wypijaną przez osoby z objawami IBS. W przypadku wypijania dużej ilości kawy należy znacznie ograniczyć jej spożywanie. Należy również ocenić ilość spożywanego alkoholu dziennie, zwracając uwagę na rodzaj wypijanych napojów alkoholowych oraz występujące objawy uboczne po jego spożyciu. Należy ograniczyć spożycia alkoholu osobom pijącym znaczne jego ilości, natomiast u osób konsumujących go w ilościach umiarkowanych ograniczenia będą zależały od występowania objawów IBS. Osoby, które mają nasilenie objawów IBS po spożyciu alkoholu, powinny wykluczyć go z diety.

 

 

Osobom z objawami IBS, u których dominują zaparcia, zaleca się, aby unikali otrąb pszennych, jeśli powodują wzdęcia, a spożywali produkty zawierające w przewadze błonnik rozpuszczalny. Zatem zalecane są produkty z owsa, jęczmienia i żyta - włącznie z otrębami z tych zbóż, oraz warzywa (brokuły, brukselka, kapusta, marchewka, papryka, kukurydza, pomidory). W owocach stosunek frakcji rozpuszczalnej do nierozpuszczalnej błonnika jest różny. Owocami mającymi większy udział błonnika rozpuszczalnego są: morele, banany, wiśnie, figi, grejpfruty, śliwki, suszone śliwki, mandarynki.

 

Zalecenia dietetyczne powinny uwzględniać:

- spożywanie posiłków często w niewielkich ilościach
- eliminowanie z diety tych produktów, które indywidualnie przez pacjenta są źle tolerowane
- unikanie produktów powodujących wzdęcia; do takich produktów należą: cebula, czosnek, kapusta, brukselka, kukurydza, rośliny strączkowe, papryka, orzechy, suszone śliwki, słodycze
- osoby, u których stwierdzono występowanie nietolerancji laktozy, powinny wykluczyć z diety mleko, przetwory mleczne, jak również inne produkty z dodatkiem laktozy; dlatego osoba chora powinna być zachęcana do dokładnego analizowania informacji znajdujących się na opakowaniach, które dotyczą składu produktów
- ograniczenie w ilości wypijanej mocnej herbaty i kawy bez względu na zawartość kofeiny, jak również produktów i potraw tłustych oraz napojów alkoholowych

 

U osób, u których dominującym objawem jest biegunka, ograniczeniu powinno podlegać spożywanie produktów zawierających substancje słodzące, takie jak fruktoza lub sorbitol. Powinne one unikać soku jabłkowego, słodkich napojów, gumy do żucia bez cukru. Stosowaną dietą powinna być dieta łatwo strawna.

 

 


 

 

Preferowanymi technikami przyrządzania potraw powinny być: gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie w folii, duszenie bez lub z małą ilością tłuszczu. Unikać należy smażenia, duszenia z dużą ilością tłuszczu, grillowania, pieczenia w sposób tradycyjny. Ilość wypijanych płynów powinna pokrywać normalne zapotrzebowanie organizmu (około 2 litrów dziennie) oraz dodatkowe straty wody wynikające z biegunki.

 

 

W postaci przebiegającej z zaparciami zaleca się stosowanie diety ze zwiększoną zawartością błonnika (40-50 g błonnika dziennie). Zwiększanie ilości błonnika powinno odbywać się stopniowo, a pacjent powinien obserwować, czy nie nasilają się objawy chorobowe. W diecie powinny być zalecane produkty obfitujące w błonnik, w którego składzie przeważa frakcja rozpuszczalna. Zatem należy zwiększać ilość warzyw i owoców, produktów z owsa i jęczmienia. Należy wypijać przynajmniej 2 litry płynów dziennie. Ze względu na większą wrażliwość trzewną osób chorych nie należy spożywać napojów gazowanych.

 

źródło: Dietoterapia 1, Postępowanie dietetyczne u osób z zespołem jelita drażliwego, D. Włodarek, Warszawa 2009

 

Zobacz podobne artykuły:

dieta pokrzywowa, dieta makrobiotyczna, dieta na płaski brzuch, dieta owsiankowa jednodniowa (1 kg w 1 dzień), dieta obniżająca cholesterol, dieta podczas grypy, dieta podczas zaparcia, dieta przeciw przeziębieniom (na odporność), dieta przeciw reumatyzmowi, dieta w alergiach pokarmowych, dieta w chorobie Alzheimera, dieta w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, dieta w schorzeniach trzustki, dieta w zespole napięcia przedmiesiączkowego, dieta wzmacniająca serce, dieta zapobiegająca migrenie, dieta zapobiegająca osteoporozie, dieta zasadowa (alkaliczna, odkwaszająca), naturalne leki na depresję, niezastąpione biopierwiastki, kapusta na raka okrężnicy, jakie właściwości mają rodzime warzywa, moc jabłek, gorczyca w walce z zaparciamileczące herbatki z ziół, nalewki z ziół, które leczą, chemia w żywności, likwidują stres